پر بازدید ترین مطالب

روش هاي پرورش مذهبي


روش هاي پرورش مذهبي

خبرگزاري آريا –
پرورش مذهب
روش، عبارت از طريقه اي علمي است كه براي وصول به هدف انتخاب مي شود. يا مجموع فعاليت هايي است كه رسيدن ما را به مقصدي ميسر مي كند و معمولا از طريق روش مي توان زودتر به هدف رسيد. افراد به دني مي آيند در حالي كه ذهني خالي دارند. براي پر كردن ذهن آنها لازم است بهترتيب از راه چشم وگوش و عقل اقدام كنيم و اين ترتيبي است كه قرآن نيز بدان اشاره دارد. ترجمه: و خداوند شما را از شكم مادرانتان بيرون آورد در حالى كه چيزى نمى دانستيد، و براى شما گوش و ديدگان و دل ها قرار داد تا شكر گزاريد(نحل، 78) بدين سان در پرورش مذهبي همين ترتيب را بايد به شرح زير رعايت كرد:
1- روش ارائه الگو: دراين روش چشم به مسائل احاطه دارد و اهميت گوش در درجه دوم است. اولين باري كه مسئله آموزش وضو مطرح شد بنا به روايات مذهبي، جبرئيل عملا در برابر پيامبر وضو گرفت و پيغمبر نيز آن را ديد، فرا گرفت، و عمل كرد. خود پيامبر درباره نماز فرمود: همانگونه كه مي بينيد من چگونه نماز مي گزارم شما نماز بگزاريد. از طريق ارائه الگو، به سرعت مي توان مسائل مذهبي را به كودكان ياد داد و آنان را به عمل واداشت؛ مخصوصااز آن بابت كه حس تقليد در كودكان بسيار قوي است.
مسئله مهم در اين روش اين است كه الگو بايد كامل، و نمونه اخلاق و آدابي باشد كه مكتب مورد قبول بر آن صحه مي گذارد. زيرا هرگونه اشتباه و سهل انگاري موجب بدآموزي و انعكاس ناروا در آدمي مي شود. زمينه مثبت ديگر در اين امر اين است كه تقليد كودك هميشه از روي شعور و آگاهي نيست. بدين سان بايد در ارائه الگو و عمل، كمال توجه را مبذول داشت و در اموري چون نماز، آشنايي به مسائل ديني، رعايت عدالت، دفاع از حق، خيرخواهي، احسان، دستگيري از مردم، آزادمنشي و رفتار اجتماعي و اسلامي را آموخت.
2- روش آموزش: اين روش در حقيقت مكمل روش قبلي است و براي كودكان بزرگتر حتي مقدمه پرورش است. يعني نخست لازم است چيزي را از راه چشم و گوش بياموزد و آنگاه عمل كند. در اين روش هدف، اصلاح عمل و رفتار از طريق تذكر و يادآوري است يعني عملي كه فرد انجام مي دهد، در صورت خطا و اشتباه، به وسيله مربي اصلاح و رفع عيب گردد.
3- روش تلقين و القاء :با اين روش مي توان در فرد وابستگي به مذهب و خدا ايجاد كرد. از طريق ذكر آيات خدا، مهرباني هاي او و نعمت هاي او مي توان در كودك ترس و خوف ايجاد كرد و يا روح اميد را در دل او زنده ساخت. مي توان مهرخدا را از اين راه در دل او گنجاند و مفهوم دوست داشتن و دوست نداشتن خدا را به او تفهيم كرد بدان گونه كه آنچه را خدا دوست دارد انجام دهد و آنچه را خدا دوست ندارد انجام ندهد. در اين روش گاهي عمل فرد به صورت مستقيم يا غيرمستقيم مورد ستايش قرار مي گيرد و او به مذهب وابسته مي شود. به طوري كه شوق وابستگي به خد در دل او جاي مي گيرد و براساس آن احساس لذت و شادماني مي كند.
4- روش داستان سرايي: وسيله خوبي براي تحريك انديشه جهت تفكر، عبرت آموزي، تسلي خاطر، هدايت از گمراهي، حساسيت در برابر امور، تفكر درباره جهان داخل و خارج و. .. است. از راه داستان مي توان تا حدود بسياري به صورتي غير مستقيم ضوابط مذهب را آموخت و بر شئون زندگي حكومت داد. آنچه در پرورش مذهبي با استفاده از روش داستان بايد مورد نظر باشد اين است كه:
داستان بايد صفات خوب و نكات برجسته را نشان دهد.
با سن افرادي كه از آن پند مي آموزند متناسب باشد – مثلا داستان ها براي سه ساله ها بايد در رديف طرز غذ خوردن، مهماني رفتن، لباس پوشيدن، طرز برخورد، معرفي پديده ها، اسامي اشياء و از اين قبيل باشد.
هر داستان به تناسبي و بنا به ضرورتي ذكر شود.
داستان داراي نتيجه اي ارزنده باشد و آن نتايج ذكر شود.
داستان بدآموزي نداشته باشد و موجب زمينه انحرافي در افراد نشود.
روش هاي كمكي در پرورش مذهبي:
در اين روش فرد خود داراي نقشي فعال در امور زندگي و سازندگي در خويش است و نقش مربي اعم از معلم و والدين در مرحله دوم اهميت است. در اين طريق از روش ها ي زير مي توان استفاده كرد:
1- سير در آفاق و انفس: تماشاي آيات معجزآسا كه مظاهر قدرت ازلي هستند درآدمي تحولي ايجاد مي كنند كه بر اساس آن انسان ناگزير وادار به ستايش و تكريم مي شود. ملاحظه طبيعيات مؤثرتر از استدلال عقلي است واز طريق محسوسات بهتر و بيشتر مي توان خدا را شناخت و به مهر و انتقام او پي برد. آيات متعددي از قرآن افراد را به سير در آفاق وانفس دعوت مي كند. مثلا مي گويد: در زمين سير كنيد و عاقبت افرادي را كه پيش از شما در اين جهان بوده اند ببيينيد. به خلقت شتر نگاه كنيد، آسمان برافراشته و زمين مسطح را ببينيد و در وجود خود خوب بنگريد.. .. نتيجه اين سير ادراك و شهود است و عرفان و احساس، و در نتيجه وجدان و دريافت حقايق امور.
2- تفكر و تدبر: انسان را حيواني متفكر دانسته اند و تفكر نوعي سخن گفتن و استدلال بدون صداست. از عناصر اصلي تفكر، انگيزه و هدف است و راه ايجاد آن دقت و توجه به روابط موجود بين پديده ها، ابتكار و كشف راه حل مناسب است. آنچه تفكر را ممكن مي سازد كسب معلومات، محرك هاي حسي، طرز تفكر انتقادي، ايده آل و آرزوها و مساعد بودن جـو فرهنگي است. بالطبع آنچه آدمي را از تفكر باز مي دارد ترس است و اضطراب، اجبار است و اكراه و سنگيني مسئوليت. متربي را در طريق تربيت و در برابر امري كه انجام شده بايد به فكر كردن واداشت كه آيا امر مورد نظر خطاست يا صواب. از امكانات مثبت در اين امر يكي آن است كه فكر در قيد زمان و مكان نيست و بدين نظر فراخنايي بس وسيع دارد. قرآن در مسير تربيت طي آيات بسياري دعوت به تفكر و تدبر در امور مي كند.
3- عبرت آموزي: پند گيري ازمشاهده آن چيزهايي است كه در محيط او وجود دارند از تحولات و دگرگوني هايي كه در زندگي انسان ها، حيوانات و گياهان روي مي دهد و از برداشت آن راه زندگي خود را روشن كند و در حقيقت دلايلي براي رفتار و خط مشي خود پيدا نمايد.
4- آزمايش و تجربه: تنها عقل وسيله كشف حقايق و وصول به آن نيست بلكه حس هم وسيله ارزنده اي در اين زمينه است. واقعيت اين است كه آدمي به گفته ها و شنيده ها كمتر اعتماد پيدا مي كند و اطمينان قلبي هنگامي حاصل مي شود كه آنچه را شنيده به چشم ببيند و با دست آزمايش و تجربه كند. از راه آزمايش و تجربه براي انسان آسودگي فكري فراهم مي آيد. در داستان حضرت ابراهيم اطمينان براي ابراهيم (ع ) از راه مشاهده و تجربه حاصل مي شود.
5- تعقل و استدلال: به كار بردن خرد در امور و استفاده از منطق و قواي باطني براي كشف حقايق است. از طريق تعقل و استدلل مي توان به روابط علت و معلولي امور پي برد و در پذيرش ضوابط و نافذ داشتن آن در امور، وجدان را راضي و اقناع كرد.
برهان، روان آدمي را تسلي مي بخشد واعضاء را براي عمل به آنچه كه جانش باور داشته قدرت و اعتماد مي دهد. در قرآن كريم نيز به مسئله استدلال و برهان توجهي عميق شده است.
پرورش مذهب
مراحل پرورش مذهبي کودک
شک نيست که هر سني مقتضايي دارد. برنامه اي که درباره يک کودک سه ساله اعمال مي شود با برنامه اي که درباره يک کودک ده ساله و يا چهارده ساله عمل مي شود به کلي متفاوت است. درست است که پرورش مذهبي از آغاز تولد انجام مي شود ولي قبل از تولد مراقبت هايي بايد انجام شود که آن هم جزو پرورش مذهبي است. پرورش مذهبي به حقيقت از حين انتخاب همسر و بعد از ارتباط زناشويي شروع مي شود. افکار مادر در دوران حمل، غذاها، برخوردها و رفتارها در آن مؤثر است. پس از تولد، والدين تا 21 سال درباره فرزند خود مسئوليت مستقيم دارند و کوتاهي درباره فرزندان گناهي بزرگ در برابر خدا، و جرمي نابخشودني در برابر جامعه است. در کتب روايتي، اين دوره 21 سال است و به سه دوره هفت ساله و هر کدام به دوره هاي جزيي تر قابل تقسيم است.
هفت سال اول: دوره تکوين است. و پرورش مذهبي در حقيقت از همان روز اول تولد شروع مي شود و آن از طريق انجام مراسم مذهبي است. آنچه درباره کودک عمل مي شود: مراسم گفتن اذان و اقامه در دو گوش او و کام برداشتن با تربت امام حسين (ع )، غسل مولود دادن، ختنه کردن، تراشيدن موي سر و هم وزن آن از طلا يا نقره صدقه دادن، تسميه به نام هاي نيکو، عقيقه؛ بعدها به همراه رشد و در سنين مختلف تکاليف گوناگوني به کودک داده مي شود. مثلا از سه سالگي آموزش جمله تهليل است ( ذکر لا اله الا الله )، از 5/3 سالگي آموزش شهادت به رسالت محمد (ص) از چهار تا پنج سالگي تمرين صلوات، از پنج سالگي آموزش دست چپ و راست، از شش سالگي آموزش قبله، سجده و رکوع، از حدود هفت سالگي تمرين نماز و بيدار شدن براي سحري است. مراقبت هايي نيز لازم است. في المثل از شش سالگي دختر، و از هفت سالگي پسر نبايد گونه ي جنس مخالف را ببوسد. مردي به امام صادق ( ع) از دختر شش ساله کنيز خود حکايت کرد و امام فرمود او را نبوس، در آغوش خود نگير و بر دامن خود منشان. در دوران کودکي نبايد فراموش کرد که چهار سال اول تولد بسيار مهم و در پايه گذاري شخصيت، داراي اهميت فوق العاده است بدان گونه که مي توان گفت هفتاد درصد شخصيت کودک در اين سن پايه گذاري مي شود.
هفت سال دوم- دوره اي است که بايد کودک تحت کنترل انديشيده والدين و مربي از نظر اعمال و رفتار باشد و لااقل به دو دوره هشت تا ده، و 11 تا 14 سالگي تقسيم مي شود. در اين دوره نيز به تناسب سن و رشد، تکاليف مذهبي براي کودک فراهم مي شود. مثلاً در آغاز اين دوره مسئله شستن دو کف دست و تا پايان نه سالگي تمرين وضو و از ده سالگي اجباراً به نماز بايد وادار شود. ايمان واقعي به مذهب از حدود 12 سالگي در کودک پيدا مي شود. در اين سن تا حدود قابل توجهي مي توان مفاهيم اصيل مذهب را به او منتقل کرد. ضمناً فراموش نکنيم مباني اخلاقي و تربيتي به مفهوم آداب معاشرت و رسوم وسنن در همين دوره بايد به کودک منتقل گردد. پايان اين دوره همزمان با دوره نوجواني است و کودک با تجاربي که در زمينه هاي مختلف به دست آورده بالنسبه فردي مستقل وصاحب نظر مي شود.
هفت سال سوم: دوره تمرين و عمل به آموخته ها است. در اين دوره نيز که خود به سه مرحله پايان نوجواني، دوران بلوغ و دوره جواني قسمت مي شود آدمي زير نظر مربي و تحت مراقبت آنها به انجام وظيفه بپردازد. بخش اعظم عنايت والدين بايد متوجه دوران بلوغ باشد که دوره رشد احساسات و نوعي تولد مجدد است. افراد دراين دوره راجع به معتقدات خود حيرانند و نياز به تجديد نظر دارند. از فکر بهشت و دوزخ ناراحتند، نمي دانند پس از مرگ چه مي شود و سرانجام کارشان به کجا منتهي مي گردد. نياز آنان به راهنمايي در اين دوره به اوج مي رسد و مربيان بايد زير بازوي آنها را بگيرند و هدايتشان کنند. ايمان به مذهب از شانزده سالگي اوج مي گيرد و در صورتي که به الگوهاي کاذبي برخورد کنند خطراتي برايشان در جنبه مذهب وجود خواهد داشت. پايان بلوغ و از حدود هجده سالگي دوره استقلال تقريبي است، دقت و استقلال منطقي در او رشد مي يابد و مي توان از اين طريق به آموزش افراد پرداخت.
نکات مورد توجه در تربيت:
1- مسئله جنس: در تربيت اسلامي نوع پرورش دختر و پسر متفاوت است واين تفاوت به مناسبت وجود تفاوت هاي طبيعي و تفاوت هاي وظيفه اي است. در جنبه تفاوت هاي طبيعي، مذهب نيز مانند علم قائل به اين است که پسر و دختر از نظر روحي و جسمي با هم تفاوت هاي آشکاري دارند. رشد آنها در مراحل مختلف سني، احساس و عاطفه آنها و از همه مهمتر بلوغ جنسي و عقلي آنها با هم فرق دارد و مي دانيم که عالي ترين نظام تربيتي آن است که اين تفاوت ها و نکات را در نظر گيرد. در جنبه تفاوت هاي وظيفه اي نيز، از نظر علم و مذهب پسران و دختران با هم تفاوت دارند. دختران براي حمل و نگهداري کودکان، باروري و بارداري و آنگاه پرورش فرزند آماده مي شوند و پسران براي انجام وظايف سنگين اجتماعي آمادگي مي يابند. و باز هم آگاهي داريم که عالي ترين سيستم تربيتي آن است که اين تفاوت هاي وظيفه اي را مورد نظر داشته باشد.
2- نوع مسائل مورد آموزش: از نکات مهمي است که در امر تربيت بايد مورد نظر باشد. نوع مطالبي که به افراد مي آموزيم بايد با سن و متقضاي سني و عقلي افراد مطابقت داشته باشد. آنچه که به يک دختر 15ساله آموخته مي شود هرگز به پسر آموخته نمي شود و نيز در آموزش ديني، دختر ده ساله بايد بيش از پسر ده ساله به مسائل ديني خود آگاه باشد پس آموزش بيشتري لازم دارد.




لینک منبع

ممکن است به این موارد نیز علاقه مند باشید:

آخرین مطالب