پر بازدید ترین مطالب

رفتار نادرست انسان با محيط‌زيست، عامل فروپاشي در طول تاريخ




در پنجمين نشست علمي گروه ميراث طبيعي مطرح شد:

رفتار نادرست انسان با محيط‌زيست، عامل فروپاشي در طول تاريخ

خبرگزاري آريا- رفتار نادرست انسان با محيط‌زيست يکي از عوامل مهم در فروپاشي‌ها در طول تاريخ بوده و است، همان‌طور که مردم ايستر با استفاده بي‌رويه از منابع طبيعي در دويست سال همه جزيره را از بين بردند و خودشان براي ادامه بقا با مشکل مواجه شدند.
به گزارش خبرگزاري آريا، جواد حسين‌زاده ساداتي، باستان‌شناس و عضو هيئت علمي دانشگاه کاشان اين مطلب را روز گذشته در پنجمين نشست علمي گروه ميراث طبيعي با عنوان ميراث طبيعي و باستان‌شناسي مطرح کرد.
او در ابتداي سخنان خود  تحت عنوان “انسان، منبع، خرد” با اشاره به کتاب کلپس (Collaps) نوشته دايموند (Jared Diamond) و همچنين فروپاشي‌هاي اجتماعي مشهود در طول تاريخ مثل فروپاشي جوامع خاور نزديک، مصر، آمريکاي مرکزي و حتي آسياي جنوب شرقي، اين پرسش را مطرح کرد که آيا در طول تاريخ ايران با چنين فروپاشي‌هايي مواجه بوده‌ايم؟ عوامل موثر در اين فروپاشي‌ها چه بوده‌اند؟
او در ادامه به نقل از دايموند به پنج عامل اساسي در فروپاشي‌ها (Collaps) اشاره کرد و در توضيح نخستين عامل يعني عامل انساني گفت: در بيشتر اين فروپاشي‌ها، رفتار نادرست انسان با محيط يکي از عوامل اصلي محسوب مي‌شد.
او  از تغييرات اقليمي به عنوان دومين عامل موثر در فروپاشي‌ها نام برد و گفت: «اگرچه تغييرات اقليمي چندان متاثر از انسان نبوده اما در دنياي مدرن انسان عاملي مهم در تسريع روند تغييرات اقليمي محسوب مي‌شود.»
اين باستان‌شناس روابط دوستانه يا خصمانه با جوامع همسايه را دو عامل موثر ديگر در فروپاشي‌ها اعلام کرد و گفت: «رابطه دوستانه با جوامع همسايه احتمال نجات از فروپاشي اقتصادي و اجتماعي را افزايش و رابطه خصمانه اين احتمال را کاهش مي‌دهد.»
به گفته اين استاد دانشگاه، عوامل اجتماعي، سياسي و اقتصادي، عامل موثر ديگر در فروپاشي‌ها هستند که مي‌توانند باعث نجات يا تسريع فرو پاشي‌ها باشند.
او با مطرح کردن اين پرسش که “چه نکته عبرت آموزي در فروپاشي‌ها وجود دارد که با ما در پيشگيري از آن کمک مي‌کند؟” به جوامعي مثل برخي جوامع جنوب شرق آسيا و ژاپن اشاره کرد که هرگز دچار فروپاشي نشده‌اند.
او از يوگسلاوي به عنوان يک مثال از  فروپاشي در دنياي مدرن نام برد و به جوامع در حال فروپاشي مانند نپال و ونزوئلا اشاره کرد.

آيا در ايران شاهد يک فروپاشي اجتماعي هستيم؟
حسين‌زاده ساداتي در ادامه اين پرسش را مطرح کرد که “آيا در ايران شاهد فروپاشي بوده و هستيم؟ آيا در شرايط امروز ممکن است در درون يک فروپاشي اجتماعي قرار داشته باشيم؟ “
به گفته او، زماني که بين منافع کوتاه مدت و منافع بلند مدت يک جامعه تناقض وجود داشته باشد به احتمال زياد جامعه حتي اگر نسبت به فروپاشي خود آگاه باشد نيز نمي‌تواند از فروپاشي جلوگيري کند، به ويژه وقتي تعارض بين منافع کوتاه مدت رهبران جامعه و منافع بلند مدت خود جامعه وجود داشته باشد.
اين باستان‌شناس در توضيح نقش باستان‌شناسي در اين زمينه به نمودار رشد آي تي و تکنولوژي اشاره کرد و گفت: «ميزان پيشرفت در حوزه آي تي بين هر 8 تا 12 ماه، نسبت به کل پيشرفت آن تاکنون دوبرابر شده است.»
او با تاکيد بر اين که تغيير سريع خاصيت دنياي امروز است، به نقل از کتاب جامعه هاي انساني پاتريک نولان و کريستوفر لينسکي گفت:  «تجريه نشان داده که هرچه جوامع انساني را در طول زمان ژرف تر بنگريم، درک ما از اساسي ترين نيروهايي که پشت تحولات اجتماعي قرار دارند بهتر و دقيق تر مي‌شود.»
او افزود: «جداي از تاريخ، هيچ رشته‌اي در حوزه آکادميک و علمي به اندازه باستان‌شناسي نمي‌تواند اين درک عميق زماني را فراهم کند.»
حسين زاده ساداتي در ادامه اظهار کرد: «باستان‌شناسي به ما کمک مي‌کند عناصر و نيروهاي اصلي پشت تحولات اجتماعي را بهتر و درست‌تر درک کنيم.»
او افزود: «يکي از دستاوردهاي باستان‌شناسي اين است که انسان گونه‌اي مانند ساير گونه هاست که در يک بستر محيطي فرگشت (تکامل) پيدا کرده است. و همانطور که ساير گونه‌هاي موجود در طبيعت را تعريف و مطالعه مي‌کنيم بايد انسان را نيز تعريف کنيم.»
اين باستان‌شناس گفت: «تا دهه 60 تصور بر اين بود که تکنولوژي مي‌تواند همه مشکلات انسان را با طبيعت برطرف کند اما با ايجاد بحران‌هاي زيست محيطي متوجه شديم که اين نگرش اشتباه بوده و بايد انسان را هم به عنوان عاملي در نظر بگيريم که اگر نتواند با محيط زيست کنار بيايد مانند ساير موجودات احتمال انقراضش وجود دارد.»

جزيره‌اي که نابود شد!
او در ادامه سه مثال جزيره ايستر، اريسمان و دشت دهلران را مطرح کرد تا نشان دهد چگونه نبود نگاه خردمندان در استفاده از منابع مي‌تواند باعث نابودي کامل جامعه اي شود که در دوره‌اي شکوفا بوده است.
او با اشاره به اين که اين جزيره امروز بخشي از کشور شيلي محسوب مي‌شود، گفت: «در اين جزيره حدود يک‌هزار مجسمه، به نام موآي با ارتفاعي حدود 6 تا 10 متر وجود دارد و بزرگ‌ترين اين مجسمه‌ها حدود 21 متر ارتفاع دارد.»
او افزود: «يافته‌هاي باستان‌شناسي نشان مي‌دهد استقرار در اين جزيره  از حدود 300 ميلادي آغاز شده است و احتمالا يکي دو خانواده‌اي که در دريا گم شده بودند برحسب تصادف به اين جزيره مي‌آيند و در اوايل قرن هجدهم، نخستين اروپايي‌ها با سکنه ايستر آشنا مي‌شوند.»
حسين زاده ساداتي با استناد به يافته‌هاي باستان‌شناسي و گياه باستان‌شناسي گفت: «اين جزيره در حدود سال 300 ميلادي که نخستين سکنه وارد آن شدند به طور کامل جنگلي متشکل از درخت‌هاي خرما بوده است اما اين جنگل‌ها هم اکنون کاملا از بين رفته و فقط تعداد محدودي نخل در جزيره وجود دارد.»
به گفته او، جزيره در زمان اوج جمعيت خود بين 10 تا 15 هزار نفر سکنه داشته اين در حالي است که وقتي اروپايي‌ها به جزيره رسيدند جمعيت ايستر 2هزار نفر بوده است.
اين باستان‌شناس افزود: «به نظر مي‌رسد از سده دهم تا پانزدهم که اين مجسمه‌ها ساخته مي‌شوند، رقابتي براي ساخت مجسمه‌هاي بزرگ‌تر ايجاد مي‌شود که باعث بريدن بي‌رويه درختان خرما براي صيد بيشتر ماهي‌ها (تغذيه مردم) و جا به جايي مي‌شود.»
اين استاد دانشگاه کاهش صيد ماهي را يکي از نخستين پيامدهاي از بين رفتن جنگل‌ها به دليل نبود ماده اوليه براي ساخت قايق عنوان کرد و گفت:  «با از بين رفتن ماهي‌گيري، بهره‌برداري از خاک و کشاورزي افزايش يافت و در اثر استفاده بي‌رويه از خاک و نابودي جنگل‌ها به تدريج حاصلخيزي خاک از بين رفت.»
او با اشاره به اين که در اين دوره مردم به شکار پرنده‌ها روي آوردند، گفت: «به مرور پرنده‌هاي جزيره نيز از بين رفتند تا حدي که هم اکنون در آيستر پرنده بومي و جنگلي وجود ندارد.»
او افزود: «حتي افسانه‌اي وجود دارد که مردم ايستر پيش از ورود اروپايي‌ها به جزيره به هم نوع خواري روي آورده بودند.»
حسين زاده ساداتي گفت: «جامعه‌اي که در يک دوره زماني به اوج جمعيت خود مي‌رسد با اين تکنولوژي و فرهنگ، در يک بازه زماني دويست ساله همه محيط جزيره را از بين مي‌برد تا جايي که در اسطوره‌ها نقل شده به همنوع خواري روي آورده است!»
او در ادامه اظهار کرد: «زماني احتمال فروپاشي  زياد مي‌شود که جامعه به اوج خوش مي‌رسد، همانطور که بعد از افزايش جمعيت در ايستر به يک‌باره شاهد فروپاشي هستيم.»
اين باستان‌شناس از اريسمان به عنوان منطقه‌اي که به نظر مي‌رسد استفاده بيش از حد محيط در دوره پيش از تاريخ ايران باعث رونق و سپس فروپاشي آن شده  است نام برد و اظهار کرد: «اريسمان به عنوان منطقه‌اي غني از مواد معدني شاخته مي‌شود که در جنوب شرق کاشان قرار دارد.»
او در ادامه به بررسي احتمال فروپاشي در دشت دهلران در جنوب غرب ايران پرداخت.

چرا فروپاشي اتفاق مي‌افتد؟
او يکي از احتمالات مطرح شده درباره علت متروک شدن محوطه‌اي که در اوج شکوفايي خود قرار دارد، را از بين رفتن منابعي دانست که جامعه روي آن تکيه داشته و بدون آينده نگري به بهره‌برداري و استفاده از منابع پرداخته است.
او براي توضيح راهکار پيشگيري از فروپاشي، اسکيموها را مثال زد و گفت: «در قطب اسکيموها ميزان جمعيت هرگروه در هر منطقه را براساس بدترين شرايط در سال تنظيم مي‌کنند و حتي در فصول گرم هم اجازه نمي‌دهند جمعيت از آن مقدار بيشتر شود.»
او با اشاره به افزايش 50درصدي جمعيت ايران بعد از انقلاب گفت: «شايد با تکيه بر منابع کشور از جمله نفت و منابع معدني و آبي زيرزميني مي‌توانستيم در يک دوره سي ساله جمعيت را از 30ميليون به 80 ميليون افزايش دهيم اما اين روند را تاکي مي‌توانيم ادامه دهيم؟»
او با بيان اين نکته که هم اکنون در پيک رشد جمعيت در ايران قرار داريم گفت: «اگر اتفاق و معجزه‌اي رخ ندهد، چند سال طول مي‌کشد تا دچار اتفاقاتي مشابه با ايستر، دهلران و شايد مناطقي مثل شهر سوخته و غيره نشويم؟!»
اين باستان‌شناس اظهار کرد: «ما دو رفتار عقلانيت را با رفتار خردمندان با هم قاطي کرده‌ايم، اين در حالي است که عقلانيت يک پديده تاريخي – اجتماعي است اما رفتار خردمندان تقريبا در همه جاي دنيا يکسان است.»
او با بيان اين نکته که رفتار خردمندانه شبيه رفتاري است که در توسعه پايدار مورد توجه قرار مي‌گيرد، گفت: «رفتار خردمندانه، هرچند شايد خيلي داراي عقلانيت نباشد اما باعث رضايتمندي شده و منجر به لذت خود فرد و همينطور ديگران مي‌شود اين رفتار باعث مي‌شود نه تنها ما از منابع بهره‌مند شويم بلکه آيندگان نيز فرصت استفاده از آن را پيدا کنند.»
او با اشاره به تفاوت عقلانيت در جوامع مختلف گفت: «به طور مثال عقلانيت حاکم بر جامعه اقتصادي  ما معتقد به پس انداز است اين در حالي است که در جوامع مدرن پس انداز خيلي شايع نيست.»
او در خاتمه اظهار کرد: «اگر بتوانيم مدارک مستندي از پيامدهاي رفتار گذشتگان يک جامعه پيدا کنيم مي‌توانيم از آن براي پيش بيني پيامدهاي رفتارهاي استفاده کنيم.»



لینک منبع

ممکن است به این موارد نیز علاقه مند باشید:

آخرین مطالب