پر بازدید ترین مطالب

حسین علیه‌السلام، تفسیر‌گر عملی مفهوم "رضایت" در قرآن‌کریم



خدا در قرآن بسیار درباره “رضایت” سخن گفته است که شناخت آن برای ما بسیار ضروری است. در اینجا می‌کوشیم برخی از مضامین قرآنی را که به رضایت مرتبط است بازگو کنیم.

روح الله رستگار صفت-کارشناس حوزه/بخش قرآن تبیان

حسین علیه‌السلام، تفسیر‌گر عملی مفهوم

خدا در قرآن بسیار درباره “رضایت” سخن گفته است که شناخت آن برای ما بسیار ضروری است. در اینجا می‌کوشیم برخی از مضامین قرآنی را که به رضایت مرتبط است بازگو کنیم.

 قرآن به ما می‌آموزد که چشم به داشته‌های دیگران ندوزیم؛ اما در عین حال می‌آموزد که از خدا درخواست کنیم که از فضل خودش به ما هم بدهد. بنابراین رضایت به خدا به معنای درخواست نداشتن از خدا نیست.

در سوره نساء‌ می‌خوانیم:و نعمت ها و مال و ثروتى كه خدا به سبب آن برخى از شما را بر برخى برترى داده آرزو مكنيد … از فضل خدا بخواهيد، يقيناً خدا همواره به همه چيز داناست.

اما ببینیم که رضایت به معنای چیست؟

در تفسیر المیزان می‌خوانیم که وقتی مى‏ گويند: فلانى به فلان امر راضى شد يعنى موافقت كرد و از آن امتناع نورزيد… رضايت بنده از خداى تعالى به همين محقق مى‏ شود كه هر امرى را كه خدا از او خواسته كراهت نداشته باشد، و هر چيزى را كه نهى كرده و از بنده‏ اش نخواسته، دوست نداشته باشد.
به عبارت دیگر به قضاى الهى و كارهاى تكوينى و عالمى او راضى، و همچنين به حكم او و آنچه را كه تشريعا از وى خواسته تن در دهد، كه همان معنى واقعى اسلام و تسليم شدن به خداى سبحان است.(1)

رضایت از خدا به معنای درجا زدن و دعا نکردن نیست

قرآن به ما می‌آموزد که چشم به داشته‌های دیگران ندوزیم؛ اما در عین حال می‌آموزد که از خدا درخواست کنیم که از فضل خودش به ما هم بدهد. بنابراین رضایت به خدا به معنای درخواست نداشتن از خدا نیست.
در سوره نساء‌ می‌خوانیم:و نعمت ها و مال و ثروتى كه خدا به سبب آن برخى از شما را بر برخى برترى داده آرزو مكنيد … از فضل خدا بخواهيد، يقيناً خدا همواره به همه چيز داناست. (2)

رضایت خدا و بنده، راهی یکطرفه یا دوطرفه؟

در آن رضایتی که موردپسند خداست، بنده نباید رضایت خود را نادیده بگیرد و کورکورانه و بدون درک لذت و بدون حس رضایت، صرفاً به دنبال رضایت خدا باشد؛ چه اینکه انسان های فراوانی که خدا در قرآن به عنوان الگو برای ما معرفی کرده‌است همگی رضایتشان از خدا دوطرفه بوده است یعنی هم خدا از آنان راضی است و هم آنان از خدا راضی هستند.
هرکس احساس کند که شبانه روزش به جلب رضایت خدا می‌گذرد اما خودش قلبا به رضایت نمی‌رسد باید در روش دینداری خود تجدیدنظر کند زیرا حتماً اشکالی در میان است.
در سوره فجر درباره برخی از مردم می خوانیم که “راضیة مرضیة”(3) هستند همچنین در آیات مختلف قرآن این عده از مردم ستوده شده‌اند که هم از خدا راضی‌اند و هم خدا از آنان راضی است: رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ (4)

در راه جستجوی رضایت الهی

خدا دوست دارد ما به دنبال رضایت او باشیم و آنقدر جستجو کنیم تا بفهمیم که خدا از چه فکر و چه حرف و چه کار ما راضی می‌شود تا آن را انجام دهیم. خدا این مطلب را با عنوان “ابتغاء”(یعنی خواستن) و “اتباع”(یعنی پی‌جستن) ستوده است:
فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَ فَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَ اتَّبَعُوا رِضْوانَ اللَّهِ وَ اللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظيمٍ (آل عمران، آیه 174)
وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْري نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ وَ اللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ (بقره، 207)
این پیگیری ها یک روحیه دائمی در مومنان است که وجود این روحیه در ما برای خدا پراهمیت است و این روحیه‌ای دائمی است که در آیاتی از قرآن با فعل مضارع به کار رفته است که به معنای دوام و استمرار این پیگیری است، مانند آیه بیست و نهم از سوره فتح که درباره صفات مسلمانان است و در آن با فعل مضارع آمده است که: يَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللَّهِ وَ رِضْواناً (5)
از اینجا می‌فهمیم که: رضایت الهی تک مرحله ای نیست و یک کل به هم پیوسته است که همراه با زندگی انسان ، ادامه پیدا می‌کند؛ جستجو کردنی و یافتنی است؛ پویا و نو است؛ هر لحظه باید به فکر بیفتیم و راه رضایت خدا را در شرایط و موقعیت فعلی خودمان کشف کنیم

رضایت، رضایت – مراقبت، مراقبت

گاهی راهی را انتخاب می‌کنیم که یقیناً طبق دستور خدا و طبق رضایت اوست اما بر اثر مراعات نکردن، در میانه راه از رضایت جویی منحرف می‌شویم. این قضیه آن قدر مهم است که گاهی ممکن است اعمال عبادی سخت و طاقت‌فرسا انجام می‌دهیم، اما در مسیر اصلی رضایت جویی خدا قرار نداشته باشیم.
رهبانیت در عالم مسیحیت از این قبیل است. قرآن می‌فرماید که رهبانیت یک روش ابداعی مسیحیان بود و از دیدگاه خدا تنها رهبانیتی قرار داده شده بود که پی جویی رضایت خدا را بکند، اما آنها آنطور که شایسته بود حق رهبانیت را ادا نکردند. به عبارت دیگر بسیاری از راهبان عالم مسیحیت از مسیر اصلی سختی هایی که می‌کشند فاصله دارند. (6)

 آیات انتهایی سوره فجر در وجود امام حسین علیه السلام به شکل عملی نمایان شد و نفس آن حضرت نمونه روشنی از رضایت دوطرفه میان بنده و خدا – به عبارت دیگر – “راضیه” و “مرضیه” بود. همچنین جستجو و اشتیاق دائمی آن حضرت برای کسب رضایت خدا و دعا برای تقرب بیشتر و بیشتر به سوی خدا و نیز مراقبت ایشان برای باقی ماندن در مسیر رضایت الهی، از آن حضرت الگویی عینی و بشری برای ممکن بودن کسب رضایت الهی ساخته است؛ با همه این توضیحات روشن می شود که چگونه آیات انتهایی سوره فجر را به ایشان پیوند خورده است: يا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعي‏ إِلى‏ رَبِّكِ راضِيَةً مَرْضِيَّةً فَادْخُلي‏ في‏ عِبادي وَ ادْخُلي‏ جَنَّتي‏

برخی اوقات دلسوزی هایی نابجا برای ما رخ می دهد که باعث می شود از راه رضایت خدا فاصله بگیریم. از این رو هر کس ابتدای تصمیماتشان را بر مبنای جلب رضایت الهی می گیرد، باید مراقبت کند که در میانه راه، احساسات نرم یا خشن او باعث خروجش از رضایت الهی نشود. در آیه اول سوره ممتحنه نمونه ای از تذکر برای مراقبت از احساسات را می‌خوانیم:
اى اهل ايمان! دشمنان من و دشمنان خودتان را دوستان خود مگيريد، شما با آنان اظهار دوستى مى‏ كنيد، در حالى كه آنان به طور يقين به آنچه از حق براى شما آمده كافرند، و پيامبر و شما را به خاطر ايمانتان به خدا كه پروردگار شماست (از وطن‏) بيرون مى‏ كنند، (پس آنان را دوستان خود مگيريد) اگر براى جهاد در راه من و طلب خشنوديم بيرون آمده ‏ايد (چرا) مخفيانه به آنان پيام مى ‏دهيد كه دوستشان داريد؟ در حالى كه من به آنچه پنهان مى ‏داشتيد و آنچه آشكار كرديد داناترم، و هر كس از شما با دشمنان من رابطه دوستى برقرار كند، مسلماً از راه راست منحرف شده است.(7)

اباعبدالله حسین علیه السلام؛ مثال انسانی برای ممکن بودن رضایت کامل

آیات انتهایی سوره فجر در وجود امام حسین علیه السلام به شکل عملی نمایان شد و نفس آن حضرت نمونه روشنی از رضایت دوطرفه میان بنده و خدا – به عبارت دیگر – “راضیه” و “مرضیه” بود. همچنین جستجو و اشتیاق دائمی آن حضرت برای کسب رضایت خدا و دعا برای تقرب بیشتر و بیشتر به سوی خدا و نیز مراقبت ایشان برای باقی ماندن در مسیر رضایت الهی، از آن حضرت الگویی عینی و بشری برای ممکن بودن کسب رضایت الهی ساخته است؛ با همه این توضیحات روشن می شود که چگونه آیات انتهایی سوره فجر را به ایشان پیوند خورده است: يا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ  ارْجِعي‏ إِلى‏ رَبِّكِ راضِيَةً مَرْضِيَّةً فَادْخُلي‏ في‏ عِبادي وَ ادْخُلي‏ جَنَّتي‏
پی نوشت ها:
1. ترجمه تفسیر المیزان، ج9، ص509 با کمی تصرف
2. وَ لا تَتَمَنَّوْا ما فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلى‏ بَعْضٍ لِلرِّجالِ نَصيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا وَ لِلنِّساءِ نَصيبٌ مِمَّا اكْتَسَبْنَ وَ سْئَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُلِّ شَيْ‏ءٍ عَليماً (نساء، 32)
3. يا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعي‏ إِلى‏ رَبِّكِ راضِيَةً مَرْضِيَّةً (فجر، 27و28)
4. مائده، آیه 119؛ توبه، آیه 100؛ مجادله، آیه 22؛ بینه، آیه 8
5. مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَ الَّذينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ تَراهُمْ رُكَّعاً سُجَّداً يَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللَّهِ وَ رِضْواناً سيماهُمْ في‏ وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْراةِ وَ مَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوى‏ عَلى‏ سُوقِهِ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِيَغيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ وَعَدَ اللَّهُ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظيماً (فتح، آیه29)
6. سپس به دنبال آنان پيامبران خود را پى در پى آورديم و پس از آنان عيسى پسر مريم را (به رسالت‏) فرستاديم و به او انجيل عطا كرديم و در قلب كسانى كه از او پيروى مى‏كردند رأفت و رحمت قرار داديم، و رهبانيتى كه از نزد خود ساخته بودند ما بر آنان مقرّر نكرده بوديم، ولى (خود آنان آن را) جز براى طلب خشنودى خدا (بر خود واجب نكرده بودند)، اما آنگونه كه بايد حدود همان خودساخته را رعايت نكردند پس پاداش كسانى از آنان را كه ايمان آورده‏اند، عطا كرديم و بسيارى از آنان نافرمانند: ثُمَّ قَفَّيْنا عَلى‏ آثارِهِمْ بِرُسُلِنا وَ قَفَّيْنا بِعيسَى ابْنِ مَرْيَمَ وَ آتَيْناهُ الْإِنْجيلَ وَ جَعَلْنا في‏ قُلُوبِ الَّذينَ اتَّبَعُوهُ رَأْفَةً وَ رَحْمَةً وَ رَهْبانِيَّةً ابْتَدَعُوها ما كَتَبْناها عَلَيْهِمْ إِلاَّ ابْتِغاءَ رِضْوانِ اللَّهِ فَما رَعَوْها حَقَّ رِعايَتِها فَآتَيْنَا الَّذينَ آمَنُوا مِنْهُمْ أَجْرَهُمْ وَ كَثيرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ (حدید، آیه 27)
7. يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَ عَدُوَّكُمْ أَوْلِياءَ تُلْقُونَ إِلَيْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَ قَدْ كَفَرُوا بِما جاءَكُمْ مِنَ الْحَقِّ يُخْرِجُونَ الرَّسُولَ وَ إِيَّاكُمْ أَنْ تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ رَبِّكُمْ إِنْ كُنْتُمْ خَرَجْتُمْ جِهاداً في‏ سَبيلي‏ وَ ابْتِغاءَ مَرْضاتي‏ تُسِرُّونَ إِلَيْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَ أَنَا أَعْلَمُ بِما أَخْفَيْتُمْ وَ ما أَعْلَنْتُمْ وَ مَنْ يَفْعَلْهُ مِنْكُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبيلِ (ممتحنه، آیه 1)




لینک منبع

ممکن است به این موارد نیز علاقه مند باشید:

آخرین مطالب